*सुखाच्या शोधातून माणुसकीच्या राजमार्गाकडे..*

 

दिलिप  भोसले -भारतीय चित्रपट लेखक, निर्माता, दिग्दर्शक ,

संचालक रेडिओ दिभो, सीईओ दिभो सन्स् .

पुस्तक परिक्षण

सुखाचा राजमार्ग (कथासंग्रह)

लेखिका-डॉ. सौ.ज्युबेदा तांबोळी  

 पुस्तक परिक्षण- दिलिप  भोसले

भारतीय चित्रपट लेखक, निर्माता, दिग्दर्शक ,

संचालक रेडिओ दिभो ,

सीईओ दिभो सन्स् 

www.dibho.com

       माणूस जन्माला येतो तेव्हा त्याच्याकडे काहीच नसते; पण जगताना तो अनेक गोष्टी मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. पैसा, प्रतिष्ठा, सत्ता, संपत्ती, यश, नाती, सुरक्षितता आणि शेवटी सुख. मात्र या सगळ्या मिळकतीनंतरही ‘मी सुखी आहे का?’ हा प्रश्न त्याच्या मनात उरतोच. सुखाचा शोध हा माणसाच्या जगण्याइतकाच जुना आहे. त्यामुळे सुखाची व्याख्या ही केवळ वैयक्तिक राहत नाही; तर ती सामाजिक, सांस्कृतिक आणि नैतिकही बनते.

       याच मूलभूत प्रश्नाला कथात्मक रूप देणारा डॉ. ज्युबेदा मन्सूर तांबोळी यांचा ‘सुखाचा राजमार्ग’ हा कथासंग्रह समकालीन मराठी कथालेखनाच्या संदर्भात लक्षवेधी ठरतो. हा संग्रह वाचताना जाणवते की लेखिकेला केवळ कथा सांगायच्या नाहीत, तर कथांच्या माध्यमातून माणसाच्या जगण्यातील गुंतागुंतीच्या प्रश्नांकडे वाचकांचे लक्ष वेधायचे आहे. त्यामुळे या कथांचा केंद्रबिंदू घटना नसून माणूस, त्याची मानसिकता, त्याचे नातेसंबंध, त्याच्या अपेक्षा आणि संकटांशी सामना करण्याची त्याची क्षमता हा आहे.

         हा कथासंग्रह एका अनुभवी शिक्षिकेच्या, संवेदनशील पालकाच्या आणि समाजाकडे सजगपणे पाहणाऱ्या लेखिकेच्या अनुभवविश्वातून आकाराला आला आहे. त्यामुळे त्यातील कथांना अनुभवाची किनार आहे. त्या पूर्णतः कल्पनारम्य जगात घडत नाहीत; तर त्या वास्तवाच्या मातीशी जोडलेल्या आहेत.

         डॉ. ज्युबेदा तांबोळी यांचा साहित्यिक प्रवास दीर्घ आणि विविधांगी आहे. १९८२ साली ‘असा हा टी.व्ही. दरबार’ ही कविता दैनिक प्रतिध्वनी मध्ये प्रकाशित झाली आणि लेखनाचा पहिला सार्वजनिक आनंद त्यांनी अनुभवला. त्यानंतर शैक्षणिक उपक्रमांचे लेखन, प्रासंगिक लेख, वृत्तपत्रीय लेखन, लोकसाहित्याचा अभ्यास आणि कथालेखन असा त्यांचा प्रवास विस्तारत गेला.

       प्राथमिक शिक्षिका म्हणून ३८ वर्षांची सेवा हा त्यांच्या साहित्यिक जाणिवेचा अत्यंत महत्त्वाचा स्रोत आहे. शिक्षक म्हणून काम करताना विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वविकासासाठी राबविलेले उपक्रम, मुलांच्या समस्या, पालकांच्या अपेक्षा, सामाजिक बदल आणि शिक्षणव्यवस्थेतील अनुभव यांचा त्यांच्या संवेदनशीलतेवर निश्चितच परिणाम झाला आहे. त्यांच्या लेखनाचा हा अनुभवसिद्ध पाया ‘सुखाचा राजमार्ग’मध्ये जाणवतो. त्यामुळे कथा लिहिताना त्या जीवनाकडे बाहेरून पाहत नाहीत; तर त्या अंतर्मनाच्या आतून बोलतात. त्यांच्या कथांतील समस्या या वर्तमानपत्रातील बातम्यांप्रमाणे दूरच्या वाटत नाहीत. त्या आपल्या घरात, शाळेत, कुटुंबात किंवा आसपास घडणाऱ्या वाटतात.

       या कथासंग्रहाच्या शीर्षकाकडे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. ‘सुखाचा मार्ग’ म्हटले असते तर तो वैयक्तिक आनंदाचा साधा संकेत ठरला असता. परंतु ‘सुखाचा राजमार्ग’ या शब्दप्रयोगामुळे लेखिकेच्या विचारविश्वाला व्यापकता प्राप्त होते. राजमार्ग म्हणजे सर्वांसाठी खुली, स्पष्ट आणि दूरवर नेणारी वाट. लेखिकेच्या मते हा राजमार्ग पैसा, भौतिक संपत्ती किंवा उपभोगातून जात नाही. तर तो माणुसकी, माया, संस्कार, त्याग, समजूतदारपणा आणि संकटांशी दोन हात करण्याच्या मानसिकतेतून जातो. ही भूमिका आजच्या सामाजिक वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाची आहे.

        आज माणूस पूर्वीपेक्षा अधिक जोडलेला दिसतो; परंतु अंतर्मनाने अधिक एकटा होत चालला आहे. मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि डिजिटल संवादामुळे संपर्क वाढला; पण प्रत्यक्ष संवाद कमी झाला. सुखसोयी वाढल्या; परंतु समाधान कमी झाले. वैयक्तिक स्वातंत्र्य वाढले; पण सामूहिक संवेदना काही प्रमाणात कमी झाल्याचे जाणवते.

       ‘उदात्त निर्णय’, ‘अपेक्षांचे ओझे’, ‘सदृढ मातृत्व’, ‘पुढचं पाऊल’, ‘चूक कोणाची?’, ‘सामना संकटाचा’, ‘नशिबावर विजय’, ‘गोड फसवणूक’ अशा कथांच्या शीर्षकांतूनच संग्रहाच्या आशयविश्वाची दिशा स्पष्ट होते. या कथा जीवनातील संघर्षांभोवती फिरतात. मात्र संघर्षाचे चित्रण करताना लेखिका निराशावादाचा स्वीकार करत नाहीत. उलट संकटातून मार्ग शोधण्याची भूमिका त्यांच्या कथांमध्ये दिसते. यामुळे कथासंग्रहातील कथा वेगवेगळ्या असल्या तरी त्यांना जोडणारा अंतःप्रवाह एकच आहे. माणसाने परिस्थितीचा बळी न होता परिस्थितीवर मात करण्याचा प्रयत्न करावा.

          या कथासंग्रहाचा विचार करताना एक चिकित्सक मुद्दा नोंदवणे आवश्यक आहे. जीवनमूल्ये, संस्कार आणि सकारात्मक विचार मांडण्याची लेखिकेची भूमिका स्पष्ट आहे. या भूमिकेमुळे काही ठिकाणी कथांचा आशय वाचकाला मार्गदर्शक किंवा बोधप्रधान वाटण्याची शक्यता आहे.

        कथा जेव्हा एखादा विचार सांगते तेव्हा ती साहित्य ठरते; पण तो विचार थेट उपदेशाच्या रूपात मांडला गेला तर कथात्मकता काहीशी कमी होऊ शकते. ‘सुखाचा राजमार्ग’मधील लेखिकेची शक्ती ही तिच्या जीवनानुभवात आणि मानवी निरीक्षणात आहे. त्यामुळे जेथे प्रसंग, व्यक्तिरेखा आणि संवाद स्वतः बोलतात, तेथे कथांचा परिणाम अधिक प्रभावी होतो. ही बाब लेखिकेच्या पुढील कथालेखनासाठी विशेष महत्त्वाची ठरू शकते. कारण वाचकाला काय विचार करायचा हे सांगण्यापेक्षा त्याला विचार करायला लावणे ही साहित्याची अधिक मोठी ताकद आहे. ‘सुखाचा राजमार्ग’च्या कथांमध्ये ही ताकद अनेक ठिकाणी दिसते. पुढील लेखनात ती आणखी अधिक सघन झाली तर त्यांच्या कथांना अधिक व्यापक साहित्यिक आयाम प्राप्त होऊ शकतो.

        या संग्रहाची एक महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू म्हणजे लेखिकेच्या शिक्षकपेशाचा कथांवर झालेला परिणाम. शिक्षक हा समाजातील बदलांचा पहिला साक्षीदार असतो. विद्यार्थ्यांमधील बदल, पालकांची मानसिकता, आर्थिक-सामाजिक विषमता, कुटुंबातील वातावरण आणि बदलत्या मूल्यव्यवस्था यांचा तो प्रत्यक्ष अनुभव घेत असतो. ३८ वर्षे प्राथमिक शिक्षिका म्हणून काम केल्यामुळे डॉ. तांबोळी यांच्या कथांमध्ये बालमन, पालकत्व, शिक्षण, संस्कार आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे संदर्भ सहजपणे येतात.

       मात्र त्या केवळ शिक्षक म्हणून बोलत नाहीत. त्यांच्यातील लेखिका या अनुभवांना कथात्मक अर्थ देते. त्यामुळे त्यांच्या कथांमध्ये ‘शिकवणे’ आणि ‘जगणे’ यांच्यातील अंतर कमी होते.

        ‘सुखाचा राजमार्ग’चा सर्वांत महत्त्वाचा साहित्यिक गुण म्हणजे त्याच्या केंद्रस्थानी असलेली माणुसकी. आजच्या काळात व्यक्तिवाद अपरिहार्यपणे वाढत आहे. ‘माझे जीवन, माझा निर्णय, माझे सुख’ ही भूमिका स्वाभाविक आहे; पण तिच्यामुळे ‘आपले समाजजीवन’ आणि ‘इतरांचे दुःख’ या संकल्पना मागे पडू नयेत, अशी या संग्रहाची भूमिका आहे. मायेची इस्टेट वाढवणे, देण्यातला आनंद शोधणे, संस्कारांची शिदोरी जपणे, मुलांना योग्य दिशा देणे आणि दुसऱ्याच्या सुखात स्वतःचे सुख अनुभवणे हे विचार लेखिकेच्या कथांना नैतिक आधार देतात.

        या दृष्टिकोनातून पाहता ‘सुखाचा राजमार्ग’ हा मूलतः मूल्याधिष्ठित कथासंग्रह आहे. मात्र या मूल्यांना कालबाह्य नैतिकतेच्या चौकटीत न पाहता बदलत्या काळाशी जोडण्याची गरज आहे. आधुनिक जीवनशैलीला नाकारणे हा या कथांचा उद्देश नसून आधुनिकतेमध्ये मानवीपणा टिकवणे हा त्यांचा आग्रह आहे. हीच या संग्रहाची समकालीनता आहे.

        या कथासंग्रहाची भाषा ही त्याची महत्त्वाची जमेची बाजू आहे. लेखिकेने क्लिष्ट शब्दरचना किंवा अवघड साहित्यिक प्रयोगांपेक्षा सरळ, सहज आणि वाचकाभिमुख भाषा स्वीकारली आहे. ही शैली त्यांच्या पार्श्वभूमीशीही सुसंगत आहे. शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांशी आणि पालकांशी संवाद साधताना जशी भाषा आवश्यक असते, तशीच सहजता कथांमध्ये येते. यामुळे हा संग्रह सर्वसामान्य वाचकांपासून विद्यार्थी, पालक आणि शिक्षकांपर्यंत सहज पोहोचू शकतो. साहित्यिक भाषेचा दर्जा केवळ दुर्बोधतेत नसतो. साध्या भाषेत गंभीर आशय मांडणे हीदेखील एक प्रकारची साहित्यिक कौशल्याची परीक्षा असते. या निकषावर ‘सुखाचा राजमार्ग’ निश्चितच उल्लेखनीय ठरतो.

       लेखिका म्हणून डॉ. तांबोळी यांचे स्त्रीजीवनाकडे पाहण्याचे भानही महत्त्वाचे आहे. मातृत्व, कुटुंब, अपेक्षा, जबाबदाऱ्या, त्याग आणि भावनिक गुंतागुंत या विषयांकडे पाहताना स्त्रीच्या भूमिकेचा स्वतंत्र विचार जाणवतो. मात्र स्त्रीला केवळ त्यागमूर्ती म्हणून दाखविण्याऐवजी तिच्या निर्णयक्षमतेचा, भावनिक सामर्थ्याचा आणि संघर्षशीलतेचा विचार अधिक ठळकपणे पुढे येणे ही या कथांची संभाव्य व्यापकता आहे. स्त्रीच्या दुःखाचे वर्णन करण्यापेक्षा तिच्या संघर्षातून निर्माण होणारी ताकद दाखविणे ही आजच्या स्त्रीकेंद्री लेखनाची महत्त्वाची दिशा आहे. ‘सुखाचा राजमार्ग’ या दिशेने काही महत्त्वाचे संकेत देतो.

         डॉ. तांबोळी यांच्या लेखनातील सर्वांत मोठी संपत्ती म्हणजे त्यांचा अनुभव. शिक्षिका म्हणून काम करताना त्यांनी असंख्य विद्यार्थी पाहिले. पालक पाहिले. कुटुंबे पाहिली. सामाजिक बदल अनुभवले. शिक्षकांच्या प्रश्नांशी संवाद साधला. लोकसाहित्याचा अभ्यास केला. वृत्तपत्रीय लेखन केले. हा सगळा अनुभव कथालेखिकेच्या संवेदनशीलतेत रूपांतरित झाला आहे. अनुभव असणे आणि अनुभवाचे साहित्य होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. लेखकाने अनुभवाला कलात्मक आकार देणे आवश्यक असते. ‘सुखाचा राजमार्ग’मध्ये या रूपांतराची प्रक्रिया दिसते. पुढील लेखनात व्यक्तिरेखांचे अंतर्मन, कथानकातील संघर्ष आणि प्रसंगांची कलात्मक गुंतागुंत आणखी वाढली तर त्यांच्या कथांना अधिक व्यापक साहित्यिक क्षितिज मिळू शकते.

         ‘सुखाचा राजमार्ग’चे वाचकवर्गाच्या दृष्टीने वैशिष्ट्य असे की, हा संग्रह केवळ एका विशिष्ट वयोगटापुरता मर्यादित नाही. पालकांनी तो वाचावा, कारण तो मुलांकडे पाहण्याची दृष्टी देतो. शिक्षकांनी वाचावा, कारण त्यातून विद्यार्थी आणि समाजाकडे पाहण्याचे अनेक संदर्भ मिळतात. विद्यार्थ्यांनी वाचावा, कारण संकटांशी सामना करण्याची आणि निर्णय घेण्याची मानसिकता निर्माण होऊ शकते. सर्वसामान्य वाचकांनी वाचावा, कारण कथांमध्ये त्याला स्वतःचे प्रतिबिंब दिसू शकते आणि साहित्याच्या अभ्यासकांनी वाचावा, कारण एका दीर्घकाळ लेखन करणाऱ्या शिक्षिकेने अनुभव, सामाजिक भान आणि मूल्यदृष्टी यांचे कथारूप कसे घडविले आहे, याचा अभ्यास या संग्रहातून करता येतो.

        या कथासंग्रहातून शेवटी एक मूलभूत निष्कर्ष समोर येतो. तो म्हणजे, सुख बाहेर शोधून सापडत नाही. सुखासाठी पैसा आवश्यक असू शकतो; पण पैसा पुरेसा नसतो. तंत्रज्ञान आवश्यक असू शकते; पण तंत्रज्ञान माणुसकीची जागा घेऊ शकत नाही. यश महत्त्वाचे असते; पण यशाला अर्थ देणारी संवेदना त्याहून महत्त्वाची असते. कुटुंब आवश्यक असते; पण कुटुंबात संवाद आणि परस्पर सन्मान नसेल तर त्याचे घरात रूपांतर होत नाही. म्हणून सुखाचा खरा राजमार्ग मनातून सुरू होतो आणि तो स्वार्थातून समर्पणाकडे, अपेक्षेतून समजूतदारपणाकडे, निराशेतून संघर्षाकडे, एकटेपणातून नात्यांकडे, भौतिक संपत्तीपासून मनाच्या श्रीमंतीकडे, आणि शेवटी ‘मी’पासून ‘आपण’कडे घेऊन जातो.

         एकूणच डॉ. ज्युबेदा मन्सूर तांबोळी यांचा ‘सुखाचा राजमार्ग’ हा सुखाची हमी देणारा ग्रंथ नाही; तर तो सुखाकडे जाण्याची मानवी वाट दाखवणारा कथासंग्रह आहे.